Judy Heumann nazywana jest matką ruchu praw osób z niepełnosprawnościami, choć znacznie mniej osób zna jej nazwisko niż nazwiska innych działaczy praw obywatelskich. Film „Being Heumann” w reżyserii Sian Heder, laureatki Oscara, ma to zmienić. Młodzi aktywiści przekonują przy tym, że spór sprzed prawie pół wieku wciąż trwa.
Jedno zdanie w ustawie i miesiąc okupacji
Zanim w 1990 roku w USA uchwalono ustawę o Amerykanach z niepełnosprawnościami (ADA), obowiązywał już art. 504 ustawy o rehabilitacji z 1973 roku. Ta jedna linijka obiecywała osobom z niepełnosprawnościami równy dostęp do pracy i życia publicznego bez dyskryminacji. Przez lata brakowało jednak przepisów wykonawczych, które zmusiłyby rząd federalny do jej egzekwowania.
Wiosną 1977 roku grupa aktywistów postanowiła to zmienić. Pod przewodnictwem Heumann i Kitty Cone zajęła budynek dawnego Departamentu Zdrowia, Edukacji i Opieki Społecznej w San Francisco. Okupacja trwała prawie miesiąc i uchodzi za najdłuższą w historii USA akcję tego typu w budynku federalnym. W proteście brali udział zarówno użytkownicy wózków, jak i osoby z niepełnosprawnością intelektualną czy przewlekłymi chorobami. Dopięli swego: wprowadzono przepisy, dzięki którym art. 504 zaczął realnie obowiązywać. Szkoły, biblioteki i urzędy finansowane z budżetu federalnego musiały stać się dostępne.
Były dziennikarz NPR Joe Shapiro, który pisał o niepełnosprawności i przyjaźnił się z Heumann aż do jej śmierci w 2023 roku, mówi, że według niej młode pokolenie traktuje ADA jako punkt wyjścia, a nie sufit, i domaga się więcej.
Pokolenie ADA ogląda film
Kaleigh Brendle, osoba niewidoma, założyła organizację Judy’s League. Jej celem jest sprzeciw wobec działań administracji Donalda Trumpa, która chce ograniczyć ochronę wynikającą z art. 504. Miesiąc temu federalny sędzia zgodził się usunąć z przepisów do art. 504 wzmianki o „integracji” osób z niepełnosprawnościami. W ten sposób zniknęło sformułowanie, które ruch Heumann wywalczył 50 lat temu.
Brendle zorganizowała wspólny seans filmu dla czterech innych członków organizacji. Relacjonowali, że początek filmu, w którym Heumann skanduje „Podpiszcie 504!”, od razu wywołał u nich dreszcze. Latem w Austin w Teksasie sami skandowali pod Kapitolem „Ręce precz od 504”. Ellana Crew zwróciła uwagę, że na ekranie jest wyjątkowo dużo prawdziwych osób z niepełnosprawnościami, które się śmieją, przeklinają i opowiadają niewybredne dowcipy. Film pokazuje je też jako istoty seksualne i romantyczne, o czym społeczeństwo rzadko pozwala mówić. Według Crew postawy ludzi bez niepełnosprawności z filmu, czyli litość i podejście w stylu „współczujemy, ale to zbyt trudne”, brzmią znajomo także dziś.
Liam Holland podał przykład z życia. Co tydzień samodzielnie pokonuje na wózku mniej więcej mile w obie strony, żeby kupić kurczaka do swojego obiadu. Trasa prowadzi przez wiele obniżonych krawężników. Przed art. 504 chodniki nie miały podjazdów, a wywalczony wtedy obowiązek dostępności publicznej sprawia, że każdy taki krawężnik jest owocem tamtej walki. Dla Hollanda Heumann oznacza po prostu niezależność i normalność.
Co to znaczy dla polskiego czytelnika
Amerykańskie przepisy nie obowiązują w Polsce, a spór o art. 504 dotyczy tamtejszego systemu prawnego. Historia jest jednak znajoma także nad Wisłą. Polska ratyfikowała Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, a od 2019 roku mamy ustawę o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. W Unii Europejskiej od połowy 2025 roku zaczęły też obowiązywać wymogi europejskiego aktu o dostępności, który dotyczy m.in. wybranych produktów i usług cyfrowych.
Wniosek z filmu i rozmów z aktywistami jest uniwersalny: przepis na papierze to dopiero początek, a o realnej dostępności decyduje jego egzekwowanie. Film „Being Heumann” jest od tego miesiąca w kinach i można go oglądać w serwisie Apple TV.
Źródło: NPR – „A new generation of disability rights activists carry on Judy Heumann’s legacy”
